پدیده سوم: حرکت به سمت دانشگاه‌های علوم پزشکی نسل جدید

امروزه رقابت در بین کشورهای جهان تحت تأثیر جهانی شدن و سایر فرایندها قرار گرفته است. در این رقابت، دارایی‌های غیرملموس همانند دانش یا سرمایه اجتماعی کلیدی‌ترین نقش را در موتور توسعه اقتصادی ایفا می کنند و دانشگاه‌ها از طریق آموزش «مهارت های نیروی کار» در رقابت بین کشورها نقش دارند. در واقع آموزش به عنوان فعالیت سنتی یک دانشگاه می‌تواند تا حد زیادی رقابت پذیری را ارتقا دهد. در نسـل‌های مختلف و براسـاس شـرایط محیطـی، تغییـر جـدی در اهـداف، نقـش، خروجی‌هـا، زبـان و مدیریـت دانشگاه‌ها حاصـل شـده اسـت.

پدیدە نسل چهارم دانشگاهی، موضوعی نو و تازه در آموزش عالی می‌باشد که با توجه به ماهیت آن، علاوه بر توسعه و گسترش هنجارهای اجتماعی، توجه خاصی به مسائل منطقه‌ای و محلی در توسعه پایدار دارد. ویژگی‌ها و مشخصات دقیق دانشگاه‌های نسل چهارم در مراحل اولیه است، بنابراین نیاز به بررسی دارند اما آنچه که مشخص است، این رویکرد جدید دانشگاه‌ها به خوبی با روند پیشرفت دانشگاه‌ها تناسب دارند. مهم ترین تفاوت این دانشگاه‌ها این است که این دانشگاه‌ها رویکرد استراتژیک بسیار قابل توجه‌تری دارند و می‌توانند محیط خود را فعالانه شکل دهند. در جدول زیر به مقایسه تغییرات ویژگی‌های دانشگاه‌ها در نسل‌های مختلف پرداخته شده است.

تفاوت های دانشگاه های نسل چهارم

1. مهم تریـن تفـاوت دانشـگاه‌های نسـل چهـارم، برخـورداری از رویکـرد راهبـردی اسـت کـه می‌توانـد محیط زیسـت خـود را به صـورت فعـال شـکل دهـد.

2. دانشـگاه‌های نسـل چهـارم علاوه بـر انجـام رسـالت و وظایـف نسـل‌های گذشـته، مسـئولیت برآورده سـازی نیازهـا و خواسـته‌های مبتنـی بـر جامعـه دانـش را نیز بـر عهـده دارنـد.

3. انتقال و اسـتفاده از آموزش و پرورش در این دانشـگاه‌ها از رویکرد وظیفه مداری به مسـئولیت پذیری تغییر پیـدا کـرده اسـت.

4. مسـئولیت این دانشـگاه‌ها تأثیرگـذاری در اقتصـاد از طریـق برآورد سـازی خواسـته و انتظـارات جامعـه اسـت.

5. دانشـجویان به عنـوان یکـی از سـرمایه‌هایی هسـتند کـه در فرا گیـری انتقـال و آمـوزش و پژوهـش نقـش محـوری بـر عهـده دارنـد.

6. حمایـت از نـوآوری و اختراعـات به منظـور حـل مشـکلات اقتصـادی و اجتماعـی از ویژ گی‌هـای دانشـگاه‌های نسـل چهـارم اسـت.

7. یک دانشگاه نسل چهارم محیط اجتماعی- اقتصادی خود را با سهامداران اصلی برای ارتقای رشد پایدار ایجاد می‌کند.

8. مأموریت آن فراتر از آموزش انضباطی، تحقیق یا تأثیر اقتصادی است و به دنبال تضمین ارزش عمومی برای آینده‌ای پایدار می‌باشد. به این ترتیب، ارزش عمومی می تواند یک نتیجه باشد و فرآیندی است که انصاف و عدالت را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، به طور بالقوه الگویی را برای دانشگاه‌های نسل چهارم فراهم می‌کند که می تواند اقدامات نهادی و جمعی را ارائه دهد.

یکی از بسته‌های تحول  و نوآوری در آموزش، به بحث حرکت به سوی دانشگاه‌های نسل سوم و چهارم می پردازد. این بسته تحول ناظر به سه سیاست کلی نهادینه سازی رویکرد آموزش پاسخگو در نظام سلامت، حضور در عرصه‌های آموزشی منطقه‌ای و جهانی و تولید و بومی سازی شواهد معتبر علمی برای ارتقای آموزش عالی سلامت می‌باشد.

دانشگاه‌های علوم پزشکی باید در جهت پاسخ به شرایط متغیر جامعه و جهت حفظ و ارتقای سلامت آحاد جامعه به سمت دانشگاه‌های نسل چهارم حرکت نمایند و ضروری است ابتدا بیانیه ماموریت خود را تدوین نمایند سپس با توجه به ویژگی‌های خاص خود و با شناسایی نقاط قوت و ضعف خود جهت حرکت در مسیر تبدیل شدن به دانشگاه نسل چهارم اقدام نمایند.

عوامل مؤثر در توسعه دانشگاه های علوم پزشکی نسل چهارم

1. مرجعیت علمی: دو راهکار برای حرکت در جهت مرجعیت علمی، یکی شناسایی و معرفی ظرفیت‌ها و توانمندی‌های دانشگاه و تقویت آن‌ها و دیگری ایجاد ظرفیت ها و توانمندی‌هایی با قابلیت مرجعیت در داخل دانشگاه وجود دارد.

2. آینده نگری: شناسایی نظام مند نیروها و محرک های تغییر، فرصت‌ها و تهدیدهای ناشی از تغییرات و طراحی چشم انداز و آینده مطلوب برای آموزش اثربخش و همچنین طراحی راهبردها و اقدام های مؤثر برای دستیابی به آینده مطلوب را در برمی گیرد.

3. ارشادگری یا منتورینگ: منتورینگ فرآیندی است که در آن یک فرد با تجربه، هدایت و حمایت یک فرد کم تجربه را برعهده مي‌گیرد، او را ترغیب به یادگیری می‌نماید به طریقی که فرد در کسب دانش جدید، مهارت و توانایي و ایجاد انگیزه مستمر برای انجام این کار، متکی به خود گردد. منتورینگ از طریق حمایت روحی، حس اطمینان و عزت نفس را در فرد افزایش می‌دهد .

4. حکمرانی خوب: حکمرانی خوب در دانشگاه به شیوه‌ای از اداره کردن گفته می‌شود که ویژگی‌هایی چون شفافیت عملکرد، پاسخگویی به ذینفعان، مشارکت در تصمیم گیری، اثربخشی هدف ها و انسجام سازمانی را دارا باشد. آزادی علمی، شفافیت، بیان چشم انداز دانشگاه، آینده نگری، بین المللی سازی دانشگاه، ساختار دانشگاه، کار تیمی و پاسخگویی به عنوان ابعاد حکمرانی خوب برشمرده شده‌اند.

پیشنهادات برای آموزش علوم پزشکی

- دانشگاه‌ها با استفاده از پژوهش های آینده نگر و ایجاد چرخه تعاملی بین دانشگاه، جامعه و صنعت، ضمن توسعه ارزش آفرینی اجتماعی و خلق جوامع یادگیرنده، زمینه توسعه و ارتقا اجتماع را فراهم نمایند.

- سیاستگذاران و مسئولین حوزه آموزش از طریق اصلاح نحوه حکمرانی، شرایط تصمیم گیری دانشگاه‌هارا با توجه به شرایط منطقه‌ای تسهیل و نیازهای منطقه‌ای و محلی را در طراحی و تدوین برنامه درسی دانشگاهی لحاظ نمایند.

- از آنجایی که سيستم منتورینگ به عنوان یک راهبرد آموزشی انفرادی شده برای یادگيری در سطوح بالای یادگيری به ویژه برای آموزش مفاهيم  تخصصی پيشرفته و مشاغل  تخصصی كاربرد دارد، لذا پيشنهاد می گردد تا كاربردهای نظری و عملی منتورینگ در هر یک از حوزه‌های تخصصی و حرفه‌ای بهره گرفته شود.

- باید كارگاه‌های آموزشی آموزش پزشكی پاسخگو و جامعه نگر برای گروه های آموزشی برگزار گردند.

- پرورش مدیران و تصمیم گیران و اساتید پاسخگو و فراهم کردن ساختار و امکانات لازم در جهت توسعه و رشد کیفی مراکز آموزشی.

- عملکرد شاخص های حکمرانی خوب (آزادی علمی، شفافیت، چشم انداز دانشگاه، آینده نگری، بین المللی سازی دانشگاه، ساختار دانشگاه، کار تیمی و پاسخگویی) و کیفیت آموزشی برای دانشگاهیان رصد و ارزیابی گردد و جهت دستیابی به اهداف مورد نظر تبیین شوند.

- به منظور آماده سازی و ایجاد امکانات لازم در زمینه آینده نگری (شناسایی نظام مند نیروها و محرک‌های تغییر، فرصت‌ها و تهدیدهای ناشی از تغییرات و طراحی چشم انداز و آینده مطلوب برای آموزش اثربخش و همچنین طراحی راهبردها و اقدام های مؤثر برای دستیابی به آینده مطلوب)، بسترسازی فرهنگی در دانشگاه علوم پزشکی به طور رسمی ایجاد شود و دانشگاه‌ها به تجهیزات فن آوری، پایگاه ها اطلاعاتی و امکانات مالی کافی مجهز شوند.

- جهت توسعه پژوهش، روحیه پژوهشگری در دانشجویان پرورش داده شود تا سهم کشور در تولیدات علمی جهان و خزانه دانش بشری افزایش یابد (توام ساختن آموزش و پژوهش در طول دوره تحصیل).

- روش‌های تدریس و آموزش در دانشگاه به منظور توسعه شیوه های پژوهش محور و مساله محور بازنگری شوند.

- منابع علمی و کتابخانه ای در دانشگاه‌هاغنی سازی شوند و به دنبال آن توان اساتید و دانشجویان در استفاده از منابع ارتقاء یابد.

- دانشگاه‌های علوم پزشکی در برنامه ریزی راهبردی خود به مرجعیت علمی (شناسایی و معرفی ظرفیت‌ها و توانمندی‌های خود و تقویت آن‌ها) و استفاده صحیح از آن به عنوان یکی از چشم اندازهای مطلوب و مزیت آفرین، توجه جدی داشته باشند.