پدیده ششم: سالمندی

سالمندی پدیده ای با قطعیت بالاست که در آینده نزدیک، آموزش علوم پزشکی کشور را به شدت تحت تأثیر قرار خواهد داد. این تأثیرگذاری زوایای مختلفی دارد و در اینجا به دو بعد از این تأثیرگذاری یعنی شکل گیری دانشگاه های دوستدار سالمند و شکل گیری مشاغل جدید اشاره گردیده است.

الف) دانشگاه های دوستدار سالمند (AFU) و الزامات اجرایی آن در ایران

در جهان کنونی، به دلیل پیشرفت های فناوری و بهداشتی، افراد سال های بیشتری عمر می کنند و مرگ آن ها در سنین بالاتری اتفاق می افتد، در نتیجه در حال حاضر افراد بیشتری می توانند سنین پیری را تجربه کنند. از طرفی دیگر، کاهش میزان باروری باعث می شود سهم جمعیت کم سن و سال و جوان کاهش یابد، بنابراین تعداد افراد مسن به عنوان نسبتی از کل جمعیت در حال افزایش است و این باعث ایجاد پدیده ی سالمندی می شود که انتظار می رود مهم ترین پدیده ی جمعیتی جهان در قرن بیست و یکم به بعد باشد.

با سالمندتر شدن جمعیت، مختصات دنیای آینده در جوامع به کلی تغییر می کند. با افزایش جمعیت سالخورده، بیماری های مرتبط با افزایش سن نظیر بیماری های مزمن (فشار خون، دیابت، بیماری های قلبی و عروقی) و نیز برخی از سرطان ها که ناشی از کهولت سن می باشند، افزایش می یابد و این خود هزینه های زیادی را بر نظام های سلامت تحمیل خواهد کرد. همچنین افزایش جمعیت سالخورده، تقاضای بازار مصرف کننده را در فناوری، سفر، سرگرمی، طراحی خانه، مد و موارد دیگر تغییر می دهد. ترکیب نیروی کار در کشورها تغییر خواهد کرد و مهارت های جدیدی برای آموزش این نیرو مورد نیاز خواهد بود.

همچنین این جمعیت سالمند وارد دورانی می شوند که فناوری به شدت توسعه یافته و کاملاً برای سالمندان  و نسل های گذشته غریبه بوده و باعث شکاف بین نسلی می گردد. تغییرات ذکر شده پیش رو نشان می دهد که می بایست نسبت به پدیده سالمندی هوشیار بوده و برای مواجهه مناسب با آن در سازمان ها و نهادهای مختلف آمادگی لازم را ایجاد نمود.

آموزش عالی یکی از حوزه هایی است که در حوزه های مختلف از جمله آموزش علوم پزشکی، نیازمند آمادگی مواجهه با چنین شرایطی است. از جنبه های مختلفی، آموزش عالی و پدیده سالمندی تأثیرات متقابلی بر هم دارند.  

دانشجویان در آموزش عالی به ندرت در معرض اطلاعات مربوط به پیری یا تعامل با افراد مسن قرار می گیرند بنابراین بیشتر فارغ التحصیلان با آگاهی ناچیز از مسائل مربوط به پیری وارد دنیای شخصی و حرفه ای خود می شوند در صورتی که آموزش عالی می تواند نقش مؤثری در آماده کردن این افراد و ایجاد ارتباط بین نسلی برای ارئه خدمت و حمایت از سلامتی و عملکرد افراد مسن داشته باشد.

آموزش عالی فرصت خوبی برای بزرگسالانی که تمایل به پیشرفت مهارت های فعلی خود یا کشف مسیرهای شغلی جدید دارند فراهم می کند. سالمندان می توانند ضمن کسب مهارت های کارافرینی، پس از بازنشستگی نیز به فضای کار برگشته و در کنار داشتن یک زندگی فعال و پویا نسبت به کسب درامد نیز اقدام کنند. همچنین محیطی عالی برای تغییر باورهای سنی و تعاملات بین نسلی به وجود می آورد و در نهایت باعث افزایش همبستگی می شود.

با توجه به تغییرات جمعیت شناسی، نیاز به ارتقا سواد سالمندی و یادگیری مادام العمر و سایر موضوعاتی است که متاثر از جمعیت سالخورده است. اکنون دیگر زمان آن فرا رسیده که آموزش عالی به شکلی جدی، با سن سازگار شود. ابتکار دانشگاه های دوستدار سالمند (AFU)، چهارچوبی برای توسعه برنامه ها و شیوه هایی برای پاسخگویی بهتر دانشگاه های به این پدیده ارائه می دهد.

ابتکار دانشگاه های دوستدار سالمند

ابتکاردانشگاه دوستدار سالمند(AFU) نتیجه کار یک تیم بین المللی و بین رشته ای ازمربیان، محققان و سیاستگذاران است که در سال 2012 توسط دانشگاه شهر دوبلین(DCU) ایرلند معرفی شد . مفهوم این دانشگاه با تمرکز بر مشارکت آموزش عالی، در برنامه ی شهرهای دوستدار سالمند که در سال 2010 توسط WHO راه اندازی شد، شکل گرفت و نقش منحصر به فردی که مؤسسات آموزش عالی در پاسخ به فرصت های مرتبط با جمعیت سالخورده در سراسر جهان ایفا می کنند را برجسته می کند.

 دانشگاه های دوستدار سالمند چهارچوبی را به موسسسات آموزش عالی، برای توسعه برنامه ها، شیوه ها و مشارکت ها برای رسیدگی به چالش های ناشی از پیری جمعیت ارائه می دهد. در این راستا تیم AFU شبیه به حوزه های چارچوب جوامع دوستدار سالمند سازمان بهداشت جهانی، شش رکن را برای فعالیت ها معرفی کرد : 1 – آموزش و یادگیری 2 – تحقیق و نوآوری 3 – یادگیری مادام العمر 4 – یادگیری بین نسلی 5 – مشاغل جدید و سازمانی 6 – مشارکت مدنی

به طور کلی 10 اصل کلیدی زیر، به عنوان اصول زیر بنای  AFU  معرفی شده‌اند :

1. تشویق به مشارکت سالمندان در کلیه فعالیت های اصلی دانشگاه اعم از برنامه های آموزشی و پژوهشی
2. ارتقای پیشرفت شخصی و شغلی در نیمه ی دوم زندگی و حمایت از کسانی که مایل به دنبال کردن شغل دوم هستند.
3. شناخت نیازهای آموزشی متنوع افراد مسن (از کسانی که زودتر از موعد مدرسه را ترک کردند تا کسانی که به دنبال مدارک کارشناسی ارشد یا دکترا هستند)
4. ترویج یادگیری بین نسلی برای تسهیل اشتراک دانش در میان دانش آموزان برای تمام سنین
5. گسترش دسترسی به فرصت‌های آموزشی آنلاین برای سالمندان جهت اطمینان از تنوع امکانات برای مشارکت
6. حصول اطمینان از در نظرگرفتن دستور کار تحقیقاتی دانشگاه برای نیازهای جامعه سالخورده و ترویج گفتمان عمومی در مورد اینکه چگونه آموزش عالی می تواند بهتر به علایق مختلف افراد مسن پاسخ دهد.
7. گسترش درک دانش آموزان از مزایای طول عمر و سودی که پیری برای جامعه به همراه می‌آورد.
8. افزایش دسترسی افراد مسن به طیف وسیعی از برنامه های سلامت و تندرستی دانشگاه و فعالیت های هنری و فرهنگی آن
9. تعامل فعال با جامعه بازنشستگان خود دانشگاه
10. اطمینان از گفت و گوی مداوم با سازمان های مدافع منافع جمعیت سالخورده

اصول AFU  مدافع این است که افراد مسن باید بتوانند در فعالیت های آموزشی، شغلی، فرهنگی و سلامتی مؤسسات شرکت کنند، همچنین از مؤسسات می خواهد آموزش سالمندی را به دانشجویان جوان تر نیز یاد بدهند و با گرد هم آوردن دانشجویان جوان تر و مسن تر باعث ترویج ادغام سنی شوند. علاوه بر این، از مؤسسات انتظار دارد که بر اساس نیازهای مختلف افراد مسن، از تحقیقات مربوط به سالمندی حمایت کنند و به دنبال توسعه مشارکت هایی فراتر از دانشگاه خود با جامعه سالمند محلی باشند تا بتوانند نیاز ها و علایق شان را برطرف کنند.

از زمان تبیین ده اصل دانشگاه دوستدار سالمند در سال 2012 توسط DCU، این ابتکار در مدت کوتاهی از چند موسسه به بیش از 60 کالج و دانشگاه در سراسر دنیا از جمله اروپا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، استرالیا و آسیای جنوب شرقی، تبدیل شده است.

ب) سالمندی و شغل های آینده؛ نقش آموزش علوم پزشکی چیست؟

در ایران، در سال 1394 حدود 10 درصد جمعیت بالای 60 سال سن داشته اند و در 35 سال آینده یعنی سال 1429، درصد سالخورده ی جمعیت ایران به 33 درصد افزایش خواهد یافت. شمار سالمندان در جامعه کنونی ایران، به سرعت رو به افزایش است و از آنجا که سالمندی پدیده ای با ابعاد پیچیده فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و مذهبی است باید به جنبه‌های مختلف آن توجه نمود.

در چنین شرایطی، قطعا نیازهای کشوری که در 30 سال آینده یک سوم جمعیت سالمند دارد با حال متفاوت خواهد بود. برای پاسخ به نیازهای جدید مهارتی مرتبط با سالمندی در قالب مشاغل مرتبط در آینده، نیاز به همکاری و مشارکت نهادهای مختلف آموزش عالی در کشور است و در این خصوص اموزش علوم پزشکی نیز بخصوص در مورد مشاغل مرتبط با ارایه مراقبت های سلامت به سالمندان نقش مهمی بر عهده دارد.

سئوالی که در این خصوص مطرح می شود این است که آموزش علوم پزشکی چطور می تواند نقش خود را در قبال مشاغل مرتبط با سالمندی در آینده به خوبی ایفا نماید. قطعا در مرحله اول باید این نیازها را به موقع شناسایی کند و در گام بعد محتوای اموزشی لازم را برای گروه های هدف فراهم سازد. بنابراین شناسایی مناسب مشاغلی که با پدیده سالمندی پررنگ تر می شوند و یا شکل می گیرند اهمیت دارد و باید نظام اموزش علوم پزشکی با مکانیزم مشخصی در این خصوص تغییرات را رصد کند.

به صورت کلی مشاغلی که پدیده سالمندی با خود به همراه می آورد یا پررنگ می کند، به دو دسته تقسیم می شوند:

• شغل‌های اختصاصی سالمندی

مشاغلی که مستقیم به سلامت و مراقبت از سالمند می پردازند. مثل پرستار در حوزه هایی خاص و ارایه خدمت در منزل و ..... . آموزش در خصوص این مشاغل اختصاصا بر عهده اموزش علوم پزشکی است.

• سایر شغل‌های مرتبط عمومی (شغل هایی که رشته های علوم پزشکی می تواند با سایر رشته ها همگرایی داشته باشد) مصادیقی از این شغل ها، رشته های بین بخشی است که بخشی از آموزش آنها؛ وظیفه آموزش علوم پزشکی خواهد بود.

 شغل های اختصاصی سالمندی

جدول زیر به برخی از این مشاغل اشاره نموده است.

سایر شغل های مرتبط عمومی

برخی از این شغل ها در زیر آمده است:

در کنار مشاغل ایجاد شده، برخی مراکز که گروه مخاطب آنها سالمندان هستند نیز فعال تر خواهند شد که از جمله می توان به این مراکز اشاره نمود :

 مراکز مشاوره سالمندی.(Aging Counseling Center)

 مراکز بیمه سالمندان (Elderly Insurance Center).

 مراکز تغذیه و رژیم های غذایی سالمندان (Nutrition centers and diets for the elderly).

مراکز تحقیقات ژنتیک سالمندی (Aging Genetic Research Centers).

 مراکز تشخیصی_درمانی اختصاصی سالمند (Dedicated treatment centers for the elderly).

 مدارس دوستدار سالمند(107)(Elderly friendly schools).

 شرکت های خدمات هوش مصنوعی (Artificial Intelligence Services Company).

 فروشگاه‌های آنلاین خدمات سالمندی.(Online store for the elderly)

 داروخانه‌های دوستدار سالمند(Elderly friendly pharmacy).

 مراکز کنترل کیفی خدمات سالمندی (Elderly Services Quality Control Center) (108).

 مراکز واسط بین بیمارستان و سالمند.(Bailiffs)

 مراکز مشاوره مالی(Financial advisory centers).

پیشنهادات برای آموزش عالی سلامت

موضوع سالمندی هشدار و یا بحران جمعیتی نیست، بلکه اغلب ساختار های جمعیتی در طی گذار و انتقال جمعیتی با سالمندی رو به رو می شوند که امری کاملا طبیعی است. آنچه که برای آینده ضرورت می یابد به کارگیری سیاست ها و شیوه هایی است در مواجهه با این دوران باید به کار رود.

یکی از بخش‌های مهم و بسیار تأثیرگذار، سیستم آموزش علوم پزشکی و آموزش عالی است که باید خود را برای این تغییر بزرگ آماده کند. آموزش علوم پزشکی باید خود را در قبال مشاغلی که در خصوص پدیده سالمندی شکل میگیرد آماده کند و استراتژی های لازم از جمله موارد زیر را در این زمینه به کار بگیرد.

توجه جدی نسبت به همگرایی علوم

بسیاری از مشاغلی که در آینده ایجاد می شوند دارای ماهیت بین بخشی هستند و این نیاز به شدت ایجاد می شود که آموزش علوم پزشکی با غیر علوم پزشکی تعامل جدی در خصوص رشته ها برقرار کند و این مسئله از طریق همگرایی قابل اجراست.

پیام اصلی همگرایی ادغام ایده‌ها، رویکردها و فناوری ها از زمینه های بسیار متنوع دانش در سطح بالایی از یکپارچگی، یک استراتژی اساسی برای حل مشکلات پیچیده است که زمینه های اصلی رشته های نوظهور را تشکیل می دهد. مشکلات حوزه سلامت در آینده بسیار پیچیده‌تر از آن هستند که با یک رویکرد جداگانه و منحصر به فرد قابل حل باشند. همچنین سرعت نوآوری ها در بخش بهداشت و درمان بسیار زیاد است و مبتنی بر تخصص های مختلف می باشد به همین منظور بحث همگرایی علوم در آموزش علوم پزشکی کشور اهمیت زیادی پیدا میکند.

بسیاری از مراکز آموزشی و پژوهشی در دنیا، در کشورهای آمریکای شمالی و کانادا به طور جدی به مبحث میان رشته ای ها در مورد موضوعاتی نظیر سالمندی پرداخته اند.

تعامل جدی با صنعت

باتوجه به این که فناوری ها از صنعت شکل میگیرد، آموزش پزشکی باید تغییرات بخش صنعت را زیر نظر بگیرد و تعامل جدی با این بخش برقرار کند. یکی از مکانیسم های آن میتواند تشکیل استارت آپهای مشترک در خصوص سالمندی با صنعت باشد.

چابکی بیشتر در حوزه آموزش علوم پزشکی کشور

سـرعت سالمندي در كشورهاي در حال توسعه خيلي بيشتر از كشورهاي توسعه يافته بوده كه سبب شده است اين كشورها نتوانند خود را با عواقب اين موضوع تطبيق دهند. اين تغييرات نشانه انقلابي در بعد جمعيت شناختي جوامع است كـه توجـه اكيـد سياسـت گذاران را در سراسر دنيا میطلبد. با توجه به این روند افزایش جمعیت سالمند، ما نمیتوانیم صرفا با یک ساختار بروکراتیک غیر منعطف پاسخ مناسب و به موقع به تغییرات بدهیم در همین راستا نیاز هست که آموزش علوم پزشکی کشور از جنبه های مختلف ساختاری، مالی، فرایندی و... چابک باشد و واکنش مناسب را نشان بدهد.

دیده بانی و رصد تغییرات

آموزش پزشکی برای پاسخگویی سریع و به موقع به تغییرات، باید دید روشن و واضح نسبت به تغییرات داشته باشد و از روند آنها مطلع باشد. بنابراین باید یک ساختار مشخص برای دیده بانی و افق یابی داشته باشد و از مکانیسم های افق یابی و فناوری سلامت در حوزه سالمندی استفاده کند.

بهره گیری از تجارب سایر کشورها

از آنجایی که مسئله سالمندی یک موضوع جهانی است که دیر یا زود سراغ همه کشورها می آید پس توجه به تصمیمات سایر کشورها میتواند به ما کمک کند. لذا آموزش علوم پزشکی باید بخصوص برنامه های استراتژیک دیگر کشورها در حوزه آموزش علوم پزشکی را رصد کرده و از تجربیات آنها در حوزه آموزش عالی و آموزش عالی سلامت استفاده کند.

دیدن فرصت ها در کنار چالش ها

سالمندی به عنوان یک پدیده اجتماعی همچون شمشیری دولبه می‌تواند به عنوان فرصت یا تهدید جامعه را درگیر خود کند. آگاهی و شناخت کامل از سالمندی می‌تواند آن را به ظرفیتی عظیم مبدل کند. در اورپا از سالمندی به عنوان وقت طلایی یاد می شود اما در صورت بی توجهی و استفاده نکردن از این دوره می تواند سیاه یا خاکستری باشد. آنچه که مهم است این که آموزش علوم پزشکی باید به دنبال این فرصت ها باشد تا از آنها در جهت آموزش در برخی رشته ها به صورت ملی و منطقه‌ای بهره ببرد. برای استفاده از فرصت ها امروز باید برنامه ریزی کرد و آن ها را جدی گرفت.

برنامه ریزی لازم برای پاسخگویی به نیاز نیروی انسانی

یکی از عناصر کلیدی نظام سلامت، منابع انسانی آن می باشد پس مدیریت و برنامه ریزی در این زمینه به خصوص در مورد آماده شدن برای فراهم سازی نیروی انسانی برای مشاغل مرتبط با سلامت سالمند توسط آموزش پزشکی از اهمیت زیادی برخوردار است. تربیت نیروی انسانی هدفمند و منطبق بر نیاز جامعه باید یکی از اهداف اصلی آموزش باشد. در این خصوص، موضوع مورد اهمیت آن است که با توجه به تغییرات آینده بتوان برآورد نمود که کشور چه رشته ها و چه میزان نیروی انسانی نیاز دارد و چه شغل هایی پر رنگ تر خواهد شد تا آموزش ها متناسب با این برآورد، برنامه ریزی مناسب را انجام دهد.